Ο Οδυσσέας, ο μυθικός βασιλιάς της Ιθάκης, είναι ο πρωταγωνιστής στο επικό ποίημα του Ομήρου, την Οδύσσεια, που περιγράφει τις περιπέτειες της επιστροφής του στην Ιθάκη, μετά τον Τρωικό Πόλεμο, που κράτησαν δέκα χρόνια. Έχει επίσης καθοριστικό ρόλο και στο άλλο έπος του Ομήρου, την Ιλιάδα αφού ήταν από τους βασικούς συντελεστές της νίκης των Αχαιών στον πόλεμο της Τροίας. Χαρακτηριστικό γνώρισμά του ήταν η πονηριά και εφευρετικότητά του. Ήταν γιος του Λαέρτη και της Αντίκλειας, σύζυγος της Πηνελόπης και πατέρας του Τηλέμαχου. Κατά την περιπλάνηση της επιστροφής του απέκτησε από την Κίρκη, ακόμα έναν γιο, τον Τηλέγονο.
Το βασίλειο του Οδυσσέα περιλάμβανε κάποια από τα Ιόνια νησιά. Η Ιθάκη ήταν η έδρα του, ενώ είναι πιθανό ότι εξουσίαζε και ένα τμήμα της απέναντι ακτής, κοντά στις εκβολές του ποταμού Αχελώου.
Ο Όμηρος περιγράφει την αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη μετά την επιστροφή του στην Ιθάκη:
«Τὸν δ᾽ αὖτε προσέειπε περίφρων Πηνελόπεια·
«εὐνὴ μὲν δὴ σοί γε τότ᾽ ἔσσεται ὁππότε θυμῷ
σῷ ἐθέλῃς, ἐπεὶ ἄρ σε θεοὶ ποίησαν ἱκέσθαι
οἶκον ἐϋκτίμενον καὶ σὴν ἐς πατρίδα γαῖαν·
ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἐφράσθης καί τοι θεὸς ἔμβαλε θυμῷ,
εἴπ᾽ ἄγε μοι τὸν ἄεθλον, ἐπεὶ καὶ ὄπισθεν, ὀΐω,
πεύσομαι, αὐτίκα δ᾽ ἐστὶ δαήμεναι οὔ τι χέρειον.»
(Η Πηνελόπη, σκεπτική αμέσως αποκρίθηκε:
«Το κρεβάτι μας σε περιμένει, όποτε το θελήσεις,
αφού οι θεοί σε αξίωσαν να φτάσεις    στο σπίτι το καλόχτιστο, στην πατρική γή σου και πάτησες το χώμα της πατρίδας.
Κι αφού ένας θεός σου θύμισε, εκείνον τον αγώνα
πες τον μου κι εμένα τώρα· έτσι κι αλλιώς νομίζω
ότι θα τον μάθω αργότερα, δεν είναι κακό, αν τον μάθω τώρα.»).
(Οδύσσεια, ραψωδία ψ, 256-262)
Αυτή του μιλάει για το καλόχτιστο σπίτι, δηλαδή το ανάκτορό του. Κι ενώ τα ανάκτορα άλλων πρωταγωνιστών της εκστρατείας των Αχαιών στην Τροία έχουν βρεθεί, αυτό του Οδυσσέα χάθηκε στο πέρασμα των αιώνων. Η αναζήτησή του προκάλεσε διαχρονικά το ενδιαφέρον και την προσοχή πολλών αρχαιολόγων, περιηγητών και ιστορικών.   
Από την αναζήτηση του ομηρικού παλατιού του Οδυσσέα στη βόρεια Ιθάκη, προέκυψε το ερευνητικό-ανασκαφικό πρόγραμμα του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων. Ως πιθανή θέση του ομηρικού παλατιού έχει αναγνωριστεί η αρχαιολογική θέση στον Άγιο Αθανάσιο/Σχολή Ομήρου, συνολικής έκτασης 25 στρεμμάτων. Από το 1993 μέχρι το 2012, έγινε εκεί συστηματική ανασκαφή, από την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λίτσα Κοντορλή-Παπαδοπούλου και τον Ομότιμο Καθηγητή Αθανάσιο Παπαδόπουλο. Τελικά, τα ίχνη του ανακτόρου που βρέθηκαν εκεί επιβεβαιώνουν και την ιστορική του ύπαρξη του βασιλιά Οδυσσέα.     
Από το 2018 εξελίσσεται ένα πρόγραμμα που περιλαμβάνει τη διαχείριση και την περαιτέρω τεκμηρίωση αλλά και την προβολή των ευρημάτων της ανασκαφής. Το πρόγραμμα διευθύνει ο Ομότιμος Καθηγητής Γιάννος Γ. Λώλος.
Η αρχαιολογική θέση Άγιος Αθανάσιος/Σχολή Ομήρου στη βόρεια Ιθάκη είναι γνωστή από το 1807 όταν πρωτοδημοσιεύθηκε η μονογραφία του Sir William Gell: «Η Γεωγραφία και οι Αρχαιότητες της Ιθάκης» (The Geography and Antiquities of Ithaca). Ο Gell (1777–1836), ήταν Άγγλος ευγενής, περιηγητής, αρχαιολόγος και τοπογράφος. Απεσταλμένος της αγγλικής κυβέρνησης, επισκέφθηκε αρκετές φορές την Ελλάδα. Με οδηγούς τον Στράβωνα και τον Παυσανία, προσπαθούσε να λύσει το «Ομηρικό ζήτημα» του τρωικού πολέμου. Γι αυτό και ταξίδεψε από την χερσόνησο της Τρωάδας μέχρι την Ιθάκη. Αυτός τοποθέτησε την ομηρική Τροία στο Pınarbaşı, περίπου δέκα χιλιόμετρα από τον λόφο του Hisarlık, εκεί όπου αργότερα προχώρησε σε επιτυχημένη ανασκαφή ο Σλήμαν.
Το 1803 o Gell είχε φτάσει και στα Ιόνια Νησιά ως μέλος διπλωματικής αποστολής. Τότε συγκέντρωσε το υλικό της μονογραφίας του για την Ιθάκη, που εξέδωσε το 1807. Την αρχαιολογική θέση Άγιος Αθανάσιος/Σχολή Ομήρου επισκέφθηκαν και οι    W.M. Leake και O.M. von Stackelberg. Από το 2017 έως το 2022, με το πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και της Περιφέρειας Ιονίων Νήσων, με τη χρηματοδότηση του Δήμου Ιθάκης, για την τεκμηρίωση της θέσης, έγινε αεροφωτογράφιση και περίφραξη του χώρου και καταγραφή των ευρημάτων της ανασκαφικής έρευνας. Τα ευρήματα της αρχαιολογικής θέσης που έχει στο κέντρο της μεγάλο βραχώδη σχηματισμό, στις ανατολικές υπώρειες της Εξωγής, σε περιοχή με πηγές νερού, δείχνουν την χρήση του χώρου και στην Ελληνιστική και Ρωμαϊκή εποχή. Πριν από τη συστηματική ανασκαφή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και κατά τον 19ο και 20ο αιώνα έχουν γίνει εκεί ανασκαφικές προσπάθειες από τους Fiott/Lee (1813), Σλήμαν (1878), W. Doerpfeld (1900), W. Vollgraff (1904), Wason (1930), Κυπαρίσση (1932) και Cook & Benton (1937).
Πριν από περίπου εκατό χρόνια, εντοπίστηκε στο Σπήλαιο του Όρμου της Ιθάκης, θραύσμα προσωπείου, της υστεροελληνιστικής εποχής με χαραγμένη την αφιερωματική επιγραφή: ΕΥΧΗΝ ΟΔΥCCΕΙ. Αυτό ενίσχυσε τη θεωρία ότι στην αρχαιολογική θέση, γνωστή ως Άγιος Αθανάσιος/Σχολή Ομήρου, λειτουργούσε και ιερό, αφιερωμένο σε μεταγενέστερη λατρεία του Οδυσσέα. Στα υψώματα του Σταυρού εντοπίζονται τα ίχνη ενός πύργου της Ελληνιστικής εποχής καθώς και τα υπολείμματα μεγάλου ορθογώνιου κτηρίου. Δυο ακόμα νέες επιγραφικές μαρτυρίες της ίδιας εποχής (ΟΔΥCCΕOC και ΟΔΥCCEI), μαζί με τα υπόλοιπα δεδομένα, επιβεβαιώνουν την ύπαρξη εκεί ενός δημόσιου συγκροτήματος των Ελληνιστικών και των πρώιμων Ρωμαϊκών χρόνων. Στα ευρήματα μετά από την Εποχή του Χαλκού, έχουν εντοπισθεί, δεκάδες θραυσμάτων που προέρχονται από περίπου τριάντα διαφορετικά αγγεία του ύστερου 14ου και του 13ου αι. π.Χ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στον χώρο παρουσιάζει και μια ακέραιη υπόγεια κρήνη. Με βάση το σχήμα και τα δομικά χαρακτηριστικά της, η χρονολόγησή της στη Μυκηναϊκή ανακτορική φάση φαίνεται εξαιρετικά πιθανή. Αυτά τα ευρήματα οδηγούν στα ίχνη του ομηρικού παλατιού της Ιθάκης κάτι που αποδεικνύει ότι ο Οδυσσέας ήταν υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο.

(Στη φωτογραφία: Ερείπια που αποδίδονται στο παλάτι του Οδυσσέα στα υψώματα του Σταυρού, στην Ιθάκη)