Το χθεσινό άρθρο στην ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ (σελ. 5) του τέως Περιφερειάρχη Πελοποννήσου και πρώην Δημάρχου Καλαμάτας, Παναγιώτη Νίκα, για τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο θα μπορούσε, υπό άλλες προϋποθέσεις, να αποτελέσει μια χρήσιμη αφορμή ιστορικής μνήμης και αυτογνωσίας για την πόλη μας.
Ο Αλέξανδρος Κουμουνδούρος δεν υπήρξε απλώς μια μεγάλη πολιτική φυσιογνωμία της Μεσσηνίας και της Ελλάδας. Υπήρξε ένας πολιτικός με αντίληψη υποδομών, εξωστρέφειας και εθνικού σχεδιασμού. Αντιλήφθηκε, πολύ νωρίς, ότι η Καλαμάτα δεν μπορούσε να παραμείνει μια εσωστρεφής επαρχιακή πόλη, αποκομμένη από τις διεθνείς εμπορικές ροές. Έπρεπε να συνδεθεί με τη θάλασσα, να αποκτήσει λιμάνι, δρόμους, προοπτική και ρόλο.
Το λιμάνι της Καλαμάτας, που ολοκληρώθηκε το 1901, δεν ήταν ένα τυχαίο τεχνικό έργο. Ήταν η υλική έκφραση μιας πολιτικής επιλογής - να γίνει η Καλαμάτα εμπορική πύλη της Νότιας Πελοποννήσου, να εξυπηρετήσει τις εξαγωγές σταφίδας, ελαιολάδου, ξερών σύκων και των προϊόντων της ηπειρωτικής Ελλάδας, να αποκτήσει η περιοχή οικονομική ανάσα και διεθνή προσανατολισμό.
Και εδώ αρχίζει η μεγάλη αντίφαση.
Διότι είναι εύκολο να γράφει κανείς σήμερα ύμνους για τον Κουμουνδούρο. Είναι εύκολο να επικαλείται κανείς το όνομά του, να στήνει αγάλματα, να οργανώνει τελετές μνήμης και να μιλά για την ιστορία. Το δύσκολο είναι να προστατεύει το έργο του. Το δύσκολο είναι να υπερασπίζεται, από θέση ευθύνης, τις στρατηγικές υποδομές που εκείνος οραματίστηκε και η πόλη κληρονόμησε.
Και σε αυτό το σημείο, ο κ. Νίκας δεν μπορεί να μένει στο απυρόβλητο.
Ως Δήμαρχος Καλαμάτας και αργότερα ως Περιφερειάρχης Πελοποννήσου, είχε θεσμικές δυνατότητες, δημόσιο λόγο, πολιτικό βάρος και διοικητική ευθύνη. Τι έκανε, όμως, ουσιαστικά για να προστατευθεί το λιμάνι της Καλαμάτας ως υποδομή εθνικής σημασίας; Τι έκανε για να διαφυλαχθεί ο εμπορικός και αναπτυξιακός του χαρακτήρας; Τι έκανε για να μη μετατραπεί, σταδιακά, σε χώρο αποσπασματικών χρήσεων, σε πάρκινγκ αυτοκινήτων, ταχύπλοων και μεγάλων σκαφών;
Το λιμάνι της Καλαμάτας δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο του παραλιακού μετώπου. Δεν είναι «φιλέτο» προς αξιοποίηση κατά το δοκούν. Δεν είναι χώρος για πρόχειρες τουριστικές φαντασιώσεις. Είναι στρατηγική υποδομή, η νότια πύλη της ηπειρωτικής Ελλάδας προς τη Μεσόγειο, όπως έχει ήδη τεθεί και στον δημόσιο διάλογο για το νέο χωροταξικό πλαίσιο της Περιφέρειας Πελοποννήσου. Στην προηγούμενη δημόσια παρέμβασή μου είχα επισημάνει ότι το λιμάνι της Καλαμάτας δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως χώρος περιπάτου και καφετεριών, αλλά ως υποδομή με κανόνες ασφαλείας, χερσαία ζώνη, αποθήκες, δυνατότητα συνδυασμένων μεταφορών και σύνδεση με σιδηρόδρομο, οδικούς άξονες και αεροδρόμιο.
Ας μην κρυβόμαστε πίσω από λέξεις.
Η υποβάθμιση του λιμανιού δεν έγινε από μόνη της. Είναι αποτέλεσμα επιλογών, αδράνειας, μικροπολιτικής, έλλειψης οράματος και μιας επικίνδυνης νοοτροπίας: «δικό μας είναι, ό,τι θέλουμε το κάνουμε». Όμως το λιμάνι δεν ανήκει σε κανέναν δήμαρχο, σε κανέναν περιφερειάρχη, σε κανέναν προσωρινό διαχειριστή εξουσίας. Ανήκει στην πόλη, στην περιοχή, στη χώρα και στις επόμενες γενιές.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι, ενώ ο Κουμουνδούρος αντιλήφθηκε την ανάγκη σύνδεσης της πόλης με την παραλία και το λιμάνι, εμείς σήμερα διακινδυνεύουμε να κόψουμε τον αναπτυξιακό δεσμό της πόλης με τη θάλασσα.
Η σημερινή οδός Αριστομένους, ως άξονας σύνδεσης του ιστορικού κέντρου με το παραλιακό μέτωπο, συμβόλιζε κάποτε την πορεία της Καλαμάτας προς την εξωστρέφεια. Σήμερα, όμως, αντί να μιλάμε για συνδυασμένες μεταφορές, για εμπορευματικές ροές, για λιμενική πολιτική, για logistics, για σιδηρόδρομο και πράσινη ανάπτυξη, συζητάμε συχνά σαν να είναι το λιμάνι απλώς σκηνικό αναψυχής.
Αυτό δεν είναι πρόοδος. Είναι ιστορική οπισθοχώρηση.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση πλέον αντιμετωπίζει τα λιμάνια ως κρίσιμες υποδομές για την οικονομική ασφάλεια, την ενεργειακή μετάβαση, την εφοδιαστική αλυσίδα και τη συνοχή των περιφερειών. Στη δική μου πρόσφατη ανοικτή επιστολή για το λιμάνι της Καλαμάτας υπογράμμισα ακριβώς αυτό, «ότι η επιλογή να περιοριστεί το λιμάνι σε χώρο εξυπηρέτησης mega-yachts δεν είναι απλώς μια τουριστική επιλογή, αλλά υποβάθμιση του ρόλου του από στρατηγική υποδομή σε μονοδιάστατη δραστηριότητα».
Και εδώ τίθεται το πραγματικό ερώτημα: τι σημαίνει, τελικά, να τιμάς τον Κουμουνδούρο;
Σημαίνει να γράφεις άρθρα για την προσφορά του;
Σημαίνει να φωτογραφίζεσαι μπροστά σε προτομές;
Σημαίνει να κάνεις μνημόσυνα ιστορικής ευαισθησίας;
Ή σημαίνει να υπερασπίζεσαι στην πράξη το μεγάλο αναπτυξιακό του όραμα για την Καλαμάτα;
Γιατί, ας το πούμε καθαρά - από αγάλματα καλά πάμε. Από προστασία υποδομών πάσχουμε.
Και κάπου εδώ έρχεται στο μυαλό η αθάνατη σάτιρα του Αλέκου Σακελλάριου, Ένας ήρωας με παντούφλες. Πόσο επίκαιρη αποδεικνύεται! Μια κοινωνία που τιμά τους ήρωες στα λόγια, αλλά τους ακυρώνει στην πράξη. Μια κοινωνία που υμνεί το παρελθόν, αλλά δεν έχει το θάρρος να υπερασπιστεί τα έργα που το παρελθόν της παρέδωσε. Μια κοινωνία που στήνει μνημεία, ενώ αφήνει τις πραγματικές υποδομές να απαξιώνονται.
Ο Κουμουνδούρος δεν χρειάζεται μόνο στεφάνια. Χρειάζεται συνέχεια. Χρειάζεται πολιτικούς και θεσμούς που να καταλαβαίνουν ότι το λιμάνι της Καλαμάτας δεν είναι υπόθεση αισθητικής διαμόρφωσης, αλλά ζήτημα εθνικής και περιφερειακής στρατηγικής.
Η Καλαμάτα δεν μπορεί να μιλά για μέλλον, αν εγκαταλείπει τις υποδομές που της επιτρέπουν να έχει μέλλον. Δεν μπορεί να μιλά για εξωστρέφεια, αν αποδυναμώνει το λιμάνι της. Δεν μπορεί να μιλά για ανάπτυξη, αν περιορίζει τις παραγωγικές της δυνατότητες σε μια μονοκαλλιέργεια αναψυχής και εποχικού τουρισμού.
Το λιμάνι πρέπει να παραμείνει και να αναβαθμιστεί ως πολυλειτουργικός, σύγχρονος, πράσινος και ασφαλής λιμένας εθνικής σημασίας. Το yachting μπορεί να έχει θέση, αλλά όχι ως κυρίαρχη χρήση. Η αναψυχή μπορεί να συνυπάρχει, αλλά όχι να ακυρώνει τον εμπορικό, μεταφορικό και στρατηγικό ρόλο του λιμένα.
Η πόλη έχει ανάγκη από ισορροπία, όχι από ακρωτηριασμό των δυνατοτήτων της.
Αν πραγματικά θέλουμε να τιμήσουμε τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο, ας σταματήσουμε να τον χρησιμοποιούμε ως ιστορικό άλλοθι. Ας προστατεύσουμε αυτό που εκείνος, με τη διορατικότητα της εποχής του, κατάλαβε - ότι η Καλαμάτα χωρίς λιμάνι στρατηγικού ρόλου είναι μια πόλη με κομμένη την αναπτυξιακή της προοπτική.
Τα αγάλματα είναι χρήσιμα όταν θυμίζουν ευθύνη. Γίνονται όμως ειρωνεία όταν στήνονται από εκείνους που, όταν είχαν την ευθύνη, δεν προστάτευσαν το έργο που υποτίθεται ότι τιμούν.Α ρε Αλέκο Σακελλάριε, πόσο σοφά τα είχες πει.
