Στα χέρια μου έφτασε πριν από καιρό μια συλλογή φωτογραφιών της Καλαμάτας το Πάσχα πριν από 60 χρόνια, που «έπεσε» τις ίδιες περίπου ημέρες. Με βάση 60 + φωτογραφίες τους Γιώργου Μπακούρου και τα δημοσιεύματα των εφημερίδων εκείνης της εποχής από το αρχείο της Λαϊκής Βιβλιοθήκη, σκάρωσα ένα ηλεκτρονικό βιβλίο – λεύκωμα*.
Από αυτό αναπαράγω τα όσα συνέβησαν εκείνη την χρονιά με το σαϊτοπόλεμο.

Η ημέρα του Πάσχα το 1966 (10 Απριλίου τότε) σημαδεύτηκε από πρωτοφανή επεισόδια με αφορμή την απαγόρευση του σαϊτοπολέμου. Ξετυλίγονται καταστάσεις… ροκ, το έθιμο μπλέκεται με την πολιτική, σημειώνονται συγκρούσεις πολιτών και χωροφυλακής. Η περιγραφή της «Σημαίας» είναι γλαφυρή μέσα από τις υπερβολές της και ειδησεογραφία είναι του στυλ «κακώς το έκαναν αλλά… είχαν δίκιο». Μετά από δεκαετίες το κείμενο φαίνεται ακόμη και… διασκεδαστικό. Ας το διαβάσουμε:

«Σοβαρά διασάλευσις της δημοσίας τάξεως ηπειλήθη εις την πόλιν μας την ημέραν του Πάσχα, ενώ το κέντρον αυτής, ήτοι η πλατεία Βασιλέως Γεωργίου, η λεωφόρος Αριστομένους, η οδός Σιδηροδρομικού Σταθμού και οι πέριξ του Δικαστικού Μεγάρου οδοί επί δύο σχεδόν ώρας, ήτοι από της 6.30 μ. μ. μέχρι της 8.30 εσπερινής εκυριαρχούντο, χάρις εις την ομαδικήν ψύχωσιν και ερεθισμόν πλήθους 8-10 χιλιάδων μαινομένων ατόμων, από οχλοκρατικάς εκδηλώσεις, αι οποία παρ’ ολίγον να εξωθήσουν τα πράγματα μέχρις αιματοκυλίσματος. Αφορμή των σημειωθέντων εκτρόπων, το παλαιόν καλαματιανόν πασχαλινόν έθιμον, ο σαϊτοπόλεμος, που ο Εισαγγελεύς Καλαμάτας κ. Λ. Παπακαρυάς, εφαρμόζων τον νόμον που απαγορεύει την κατοχήν πυρίτιδος προς χρησιμοποίησιν αυτής δια την παρασκευήν κροτίδων κλπ., ηθέλησε να το θέση υπό απαγόρευσιν, διότι το έθιμον εθεώρη ως “βάρβαρον και αντιχριστιανικόν”, προς τούτο δε είχε δώσει αυστηροτάτας διαταγάς προς την Χωροφυλακήν. Τα πράγματα, όμως απέδειξαν, ότι δεν είναι εύκολος επιχείρησις το ξερίζωμα ενός εθίμου, ριζωμένου βαθύτατα εις την λαϊκήν συνείδησιν και συντηρουμένου υπό του λαού επί πολλάς δεκαετηρίδας […]

[…] Οπωσδήποτε τα έκτροπα της πλατείας Βασ. Γεωργίου εσημειώθησαν υπό τας εξής συνθήκας: Προς τον Δήμον Καλαμάτας από 1ης Απριλίου 1966 είχεν αποσταλή υπό της Εισαγγελικής Αρχής, κατόπιν της ψηφίσεως υπό του Δημοτικού Συμβουλίου, δι΄ομοφώνου αποφάσεώς του, πιστώσεως 15 χιλιάδων δραχμών προς διεξαγωγήν του καθιερωμένου Πασχαλινού σαϊτοπολέμου, παρά την σχετικήν απαγόρευσιν, το ακόλουθον έγγραφον, το οποίον ηρμηνεύθη υπό πολλών ως αποτελούν πρόκλησιν προς το κοινόν αίσθημα της πόλεως εκφραζόμενον υπό της ενεργείας των δημοτικών αρχόντων αυτής […] “Ανεγράφη εις τον ενταύθα ημερήσιον Τύπον ότι το Δημοτικόν Συμβούλιον της πόλεως απεφάσισε παρά την υπό της Διοικήσεως Χωροφυλακής ανακοινωθείσαν απαγόρευσιν, όπως διοργανώση την δημόσιαν εκτέλεσιν κατά τας ημέρας του Πάσχα σαϊτοπολέμου και ενέκρινε προς τούτο πίστωσιν δραχ. 15.000 δι’ αγοράν εκρηκτικών υλών και κάλυψιν άλλων συναφών εξόδων.

Αν η είδησις αύτη είναι αληθής προξενεί το όντι κατάπληξιν αφ’ ενός μεν το γεγονός ότι η Δημοτική Αρχή της πόλεως προβαίνει εις παρανόμους και ασκόπους εις βάρος του δήμου δαπάνας δια την διοργάνωσιν ενός καθόλου αντιχριστιανικού και βαρβάρου θεάματος, αφ΄ ετέρου δε το ότι δημοσίως και προκλητικώς διακηρύττει ότι θέλει απειθήση προς τους κειμένους νόμους και τας διαταγάς της Αστυνομικής Αρχής.

Εν πάσει περιπτώσει κρίνομεν σκόπιμον εν όψει και του γεγονότος, ότι κατά τας προσφάτους εορταστικάς εκδηλώσεις της 23ης Μαρτίου ετραυματίσθησαν δύο άτομα συνεπεία εκτοξεύσεως εκρηκτικού πυροτεχνήματος, τουθ’ όπερ σχεδόν κατ’ έτος συμβαίνει, όπως ανακοινώσωμεν και αύθις υμίν, ότι είμεθα αποφασισμένοι να εφαρμόσωμεν προς πάσας τας κατευθύνσεις τον νόμον […] ώστε εν ή περιπτώσει ήθελαν πραγματοποιηθή η εν λόγω αξιόποινος εκδήλωσις, δεν θα περιορισθή μόνον εις τους εκτελεστάς (αυτουργούς) η σύλληψις και η ποινική δίωξις, αλλά θα εκταθή και προς άπαντας τους ηθικούς αυτουργούς και συνεργούς”.

Ούτω είχαν τα πράγματα μέχρι της εσπέρας του Μεγάλου Σαββάτου, οπότε η Χωροφυλακή, εις εκτέλεσιν των αυστηροτάτων διαταγών του κ. Εισαγγελέως, προέβαινεν εις την σύλληψιν εκ σαϊτολόγων, εις χείρας των οποίων κατέσχε και αριθμόν σαϊτών, που επρόκειτο να ριφθούν κατά τον καθιερωμένον μεγάλον σαϊτοπόλεμον του Πάσχα. Οι συλληφθέντες ήσαν οι Ιωαν. Δικαιουλάκος ετών 41, Δημ. Αλεβίζος ετών 20, Σωτ. Μανούσος ετών 46, Γεωρ. Σερεμέτης ετών 46, Σπυρ. Κιτρόπουλος ετών 62 και Ιωαν. Γιαννακόπουλος ετών 37, οι οποίοι παρεπέμφθησαν εις το Αυτόφωρον και επρόκειτο να δικασθούν την 9ην νυκτερινήν του Μ. Σαββάτου.

Όταν εγνώσθη η σύλληψις των ανωτέρω επραγματοποιήθη εις το Δημαρχείον την 7ην εσπερινήν του Μ. Σαββάτου με συμμετοχήν και του Δημάρχου κ. Κ. Κουτουμάνου, σύσκεψις δημοτικών παραγόντων και σαϊτολόγων, κατά την οποίαν απεφασίσθη όπως ο κ. Δήμαρχος και ο Πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου κ. Π. Λάσκαρης, απουσιάζοντος επ’ αδεία του κ. Παπακαρυά, επισκεφθούν τον αναπληρωτήν του Αντιεισαγγελέα κ. Χριστοφίλην και τον παρακαλέσουν να διατάξη, λόγω της εορτής της Αναστάσεως του Κυρίου, την προσωρινήν απόλυσιν των κρατουμένων σαϊτολόγων και την παραπομπήν των εις τακτικήν δικάσιμον. Το διάβημα έγινεν, αλλ’ ο κ. Αντιεισαγγελεύς δεν ενέκρινε την απόλυσιν των σαϊτολόγων. Απεδέχθη όμως παράκλησιν όπως, αντί της 9ης εσπερινής του Μ. Σαββάτου, η δίκη των σαϊτολόγων να διεξαχθή την 10ην πρωινήν του Πάσχα δια να δυνηθούν να προσαγάγουν μάρτυρας προς υπεράσπισίν των.

Εν τω μεταξύ η άκαμπτος στάσις της Εισαγγεικής Αρχής, γνωσθείσα εις την πόλιν, επροκάλεσε μεγίστην δυσφορίαν μεταξύ των πολιτών και αγανάκτησιν εις τους κύκλους των σαϊτολόγων, οι οποίοι ηπείλουν ότι, παρά την απαγόρευσιν και την σκλήρυνσιν της στάσεως των αρχών, θα έριπτον οπωσδήποτε τις σαΐτες των εις την πλατείαν Βασ. Γεωργίου.

Την 10ην πρωινήν του Πάσχα ήρχισεν, εις ατμόσφαιραν ηλεκτρισμένην, η δικη των εξ σαϊτολόγων. Η αίθουσα συνεδριάσεως του Πλημμελειοδικείου ως και οι διάδρομοι του Δικαστικού Μεγάρου είχον κατακλυσθή εξ εφόδου υπό πλήθους κόσμου. Ως συνήγοροι των κατηγορουμένων παρίσταντο οι δικηγόροι κ. κ. Π. Λάσκαρης, Γ. Κανελλακόπουλος και Ιωαν. Νικητέας, Πρώτοι μάρτυρες εξητάσθησαν τα όργανα της Χωροφυλακής που είχον συλλάβει τους κατηγορουμένους, τα οποία κατέθεσαν ότι κατέλαβον αυτούς να κατέχουν πυρίτιδα και να κατασκευάζουν σαΐτες.

Εν συνεχεία εξητάσθησαν οι μάρτυρες υπερασπίσεως κ. κ. Ιωαν. Χαλούλος, Πρόεδρος του Επαγγελματοβιομηχανικού Επιμελητηρίου και Πότης Γιαννίκος λογιστής πρώην δημοτικός σύμβουλος, οι οποίοι αναφερόμενοι εις τον σαϊτοπόλεμον, κατέθεσαν ότι πρόκειται περί πολύ παλαιού εθίμου, που το έζησαν από μικρά παιδιά και ανέφερον ότι τόσον ο αείμνηστος Βασιλεύς Γεώργιος, όσον και ο Βασιλεύς Παύλος, κατά τας επισκέψεις των στην πόλιν της Καλαμάτας, όχι μόνον παρηκολούθησαν σαϊτοπόλεμον, αλλά και οι ίδιοι προσωπικώς είχον ρίψει σαΐτες.

Ακολούθως η υπεράσπισις των κατηγορουμένων ετόνισεν ότι εις το εδώλιον δεν έπρεπε να παρακάθηνται οι σαϊτολόγοι, αλλά ο Δήμαρχος και το Δημοτικόν Συμβούλιον, δηλαδή η εκπροσώπησις της πόλεως, που εχορήγησαν την πυρίτιδα δια την κατασκευήν των σαϊτών, επρότεινε δε όπως κληθή και εξετασθή ο κ. Δήμαρχος, προς πλήρη διαλεύκανσιν της υποθέσεως και αναβληθή η δίκη δια κρείσσονας αποδείξεις. Το Δικαστήριον επεφυλάχθη να αποφασίση επί της αιτήσεως αναβολής και διέκοψε δια την 7ην απογευματινήν της ιδίας ημέρας.

Εν τω μεταξύ και ενώ εσυνεχίζετο η κράτησις των σαϊτολόγων, με προοπτικήν οι κατηγορούμενοι να κάμουν Πάσχα εις τα κρατητήρια της Αστυνομίας, μέγας ερεθισμός επεκράτει εις την πόλιν.

Περί την 6.30 απογευματινήν και ενώ εις την πλατείαν Βασιλέως Γεωργίου είχον ληφθεί έκτακτα μέτρα και τα οχήματα της Πυροσβεστικής Υπηρεσίας ετέλουν εν επιφυλακή, προς διάλυσιν αποπείρας των σαϊτολογων να ρίψουν σαΐτες, εφάνη αιφνιδίως μια μικρή ομάς σαϊτολόγων, η οποία δια της λεωφόρου Αριστομένους, κατηυθύνθη εις την πλατείαν Γεωργίου δια να ρίψη σαΐτες. Την ίδιαν στιγμήν ενεφανίσθη προ των επί της οδού Αντωνοπούλου Γραφείων της ΕΡΕ, ο βουλευτής Καλαμάτας κ. Αριστομένης Περρωτής, ο οποίος περιστοιχιζόμενος υπό σαϊτολόγων και κραδαίνων μίαν σαΐταν, εισήλθε εις τον στίβον της σαϊτομάχης και έριψε την πρώτην σαΐταν, δίνων το σύνθημα της ενάρξεως του σαϊτοπολέμου. Η εμφάνισις του κ. Περρωτή εις την πλατείαν εχαιρετίσθη υπό του συγκεντρωμένου πλήθους, με ζωηροτάτας επευφημίας και με ζητοκραυγάς υπέρ της ΕΡΕ και του ιδρυτού της κ. Κ. Καραμανλή. Ταυτοχρόνως εκινήθη και η Χωροφυλακή δια να αποτρέψη την ρίψιν σαϊτών, αλλά δεν το κατώρθωσε παρά τας καταβληθείσας υπερανθρώπους προσπαθείας υπό των οργάνων της, τα οποία εισήλασαν εις την πλατείαν. Οι σαϊτολόγοιι έριπταν τις σαΐτες των επευφημούμενοι υπό του πλήθους, ενώ τα αστυνομικά όργανα δεν ήτο δυνατόν να τους πλησιάσουν και να τους συλλάβουν λόγω των φλογών. Ερίφθησαν επί τόπου και υπό άλλων εισδυσάντων εις την πλατείαν εκ διαφόρων σημείων σαϊτολόγων, με επικεφαλής τον δημοτικόν σύμβουλον κ. Ν. Χελάν και τον κ. Κ. Χανδρινόν περί τις 100 σαΐτες.

Εν τούτοις μερικοί χωροφύλακες επέτυχον την σύλληψιν ενός σαϊτολόγου, τον οποίον επεχείρησαν δια της οδού Καναδά και εκείθεν δια της οδού Ταϋγέτου να οδηγήσουν εις το Τμήμα Ασφαλείας. Τούτο ήτο αρκετόν δια να προκληθή το πρώτον σοβαρότατον επεισόδιον. Περί τα 500 άτομα ήρχισαν να αποδοκιμάζουν την αστυνομικήν ενέργειαν με τας κραυγάς:

- Αίσχος: Αίσχος!

- Αφήστε τον!

- Ντροπή σας!

Όταν τα σύροντα τον σαϊτολόγων όργανα της Χωροφυλακής εξήρχοντο εις την λεωφόρον Αριστομένους, πλησίον του ζαχαροπλαστείου Λάμπου, έπεσαν επάνω εις τεράστιαν λαϊκήν διαδήλωσιν, που είχε σχηματισθή με επικεφαλής παλαίους σαϊτολόγους, οι οποίοι έφερον επί των χειρών των τον βουλευτήν κ. Περρωτήν. Οι πλέον ζωηροί εξ αυτών επέπεσαν κατά των χωροφυλάκων και απειλούντες αυτούς, εδημιούργησαν ευκαιρίαν εις τον συλληφθέντα σαϊτολόγον να ξεφύγη των οργάνων της τάξεως και να τραπή εις φυγήν, ενώ το πλήθος κυριολεκτικώς εμαίνετο:

- Αίσχος!

- Θέλουμε σαΐτες

Ευτυχώς χάρις εις την ψυχραμίαν των αξιωματικών και ανδρών της Χωροφυλακής αλλά και εις την επέμβασιν του κ. Περρωτή απετράπη αιματοκύλισμα και τα όργανα της Χωροφυλακής ηναγκάσθησαν δίδοντα διέξοδον εις την μανίαν του πλήθους, να αποσυθρούν τραπέντα προς το Δικαστικόν Μέγαρον κάτωθεν του οποίου είχον συγκεντρωθή περί τας 3.000 άτομα αναμένονταν την έκδοσιν της αποφάσεως του Αυτοφώρου ενώπιον του οποίου είχεν επαναληφθή περί την 7ην εσπερινήν η δίκη των σαϊτολόγων.

Το πλήθος προέβαινε συνεχώς εις οχλοκρατικάς εκδηλώσεις ανεπιτρέπτων αποδοκιμασιών της εισαγγελικής αρχής. Όταν δε μετ’ ολίγον και αφού το δικαστήριον εδέχθη πρότασιν του Αντιεισαγγελέως κ. Χριστοφίλη περί αναβολής της δίκης και παραπομπής της υποθέσεως εις την τακτικήν δικάσιμον του Πλημμελειοδικείου της 25ης Απριλίου, ενεφανίσθησαν εις την ανοιγείσαν είσοδον του Δικαστικού Μεγάρου (σημειωτέον ότι το απόγευμα το Δικαστήριον συνεδρίασε με κεκελεισμένας τας θύρας και ελάχιστον ακροατήριον εις το οποίον επετράπη να εισέλθη) οι εν τω μεταξύ απολυθέντες σαϊτολόγοι, το πλήθος τους ήρπασεν εις τας χείρας και τους έφερεν εις την πλατείαν Γεωργίου με ζητοκραυγάς και επευφημίας υπέρ της Δικαιοσύνης.

Παρά ταύτα η έξαψις των πνευμάτων συνεχίσθη μέχρι τις 8.30 εσπερινής, οπότε και το πλήθος ηρεμήσαν κάπως άρχισε να αποσύρεται.

Κατά τας συγκρούσεις Χωροφυλακής και πλήθους ετραυματίσθησαν ελαφρώς ωρισμένα αστυνομικά όργανα και εμωλωπίσθησαν αρκετοί πολίται».

Η δίκη πάει από αναβολή σε αναβολή και στις 3 Ιουνίου 1966 αναβάλλεται επ’ αόριστον και όπως φαίνεται δεν ξανάγινε ποτέ («Σημαία» 4/6/1966). Όμως μετά μακρά προανάκριση παραπέμπονται στον τακτικό ανακριτή «διά στάσιν, διέγερσιν πολιτών εις στάσιν, απελευθέρωσιν κρατουμένων και περιύβρισιν αρχής» οι Σπυρ. Ξιάρχος δημοσιογράφος, Δημ. Πλατανιάς, Εμ. Βέκκος γιατρός, Β. Μανωλόπουλος γραμματέας του βουλευτή Αρ. Περρωτή, Στ. Κωστέας, Θεοδ. Παπαδέας, Ε. Σπανός, Παπαδόπουλος, Γιαννακόπουλος και Κακούνης («Σημαία» 6/10/1966). Και κάπως έτσι σβήνει η ιστορία καθώς προετοιμάζεται ο σαϊτοπόλεμος για το 1967 αλλά οι συνταγματάρχες καταλαμβάνουν την εξουσία με πραξικόπημα την Παρασκευή πριν τη μεγάλη εβδομάδα.

Παλιές ιστορίες για ένα έθιμο που αποτελεί πλέον παρελθόν, μετά τον τραγικό θάνατο του φίλου Κώστα…

*Το βιβλίο λεύκωμα κυκλοφορεί ελεύθερα στο eleftheriaonline.gr https://eleftheriaonline.gr/local/politismos/history/item/352096-neo-e-book-apo-ton-ilia-bitsani-i-kalamata-prin-apo-60-xronia