Οπως εξηγεί, «η θηλυκότητα δεν είναι μια έτοιμη συνταγή προς χρήση, την οποία κάθε γυναίκα μπορεί απλώς να ακολουθήσει για να εκφράσει το βιολογικό της φύλο. Αντιθέτως, είναι μια εν εξελίξει διαδικασία, βαθιά συναισθηματική, απαιτητική και εξαιρετικά πολύπλοκη». Είτε ως μητέρα, είτε ως κόρη, το αίνιγμα της θηλυκότητας οδηγεί την κάθε γυναίκα να κολυμπάει σε αχαρτογράφητα νερά. Και πώς μπορεί μια ψυχανάλυση να βοηθήσει μια γυναίκα; «Σκοπός είναι η κάθε γυναίκα να απελευθερωθεί από τα δίχτυα της απόλαυσης της μητέρας. Να κατασκευάσει τη δική της απάντηση στο αίνιγμα της θηλυκότητας, να υφάνει τη δική της επιθυμία και να επινοήσει το δικό της στυλ».

Συνέντευξη στην Κωνσταντίνα Δρακουλάκου

Θα μπορούσατε να μας πείτε πώς η ψυχανάλυση, προσεγγίζει την θηλυκότητα;

Σύμφωνα με την ψυχανάλυση, η θηλυκότητα δεν είναι μια έτοιμη συνταγή προς χρήση την οποία κάθε γυναίκα, μπορεί να ακολουθήσει ώστε να ενσαρκώσει το βιολογικό της φύλο.

Είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι η ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη του κοριτσιού δεν παρουσιάζει καμία αναλογία με αυτή του αγοριού. Αντιθέτως, είναι μια εν εξελίξει διαδικασία, βαθιά συναισθηματική, απαιτητική και εξαιρετικά πολύπλοκη.

Τόσο ο Φρόιντ, όσο και ο Λακάν, ο καθένας από την πλευρά του, έθεσαν ως απαρχή του ζητήματος την σχέση της κόρης με την μητέρα, τα αντιφατικά στοιχεία, τις  δομικές δυσκολίες που ενυπάρχουν σε αυτήν την σχέση, με όλα τα παραπάνω να είναι απόρροια της ίδιας της θηλυκότητας.

Πιο συγκεκριμένα, ποια είναι η άποψη του Φρόιντ;

Ο Φρόιντ τόνισε πως αν θέλουμε να καταλάβουμε κάτι από την θηλυκότητα, χρειάζεται να δώσουμε έμφαση στην προ-οιδιπόδεια φάση του κοριτσιού η οποία χρονικά ξεκινάει από το 2ο και εκτείνεται έως το 5ο έτος της ηλικίας. Κατά την διάρκεια αυτής της φάσης, το κορίτσι βιώνει τον απόλυτο έρωτα με την μητέρα του, σε τέτοιο σημείο ώστε ο πατέρας της είναι ένας ενοχλητικός παρείσακτος. Ο Φρόιντ το έθεσε ρητά πως σε αυτήν την φάση του αποκλειστικού δεσμού με την μητέρα, το μικρό κορίτσι είναι ένα αγόρι. Δηλαδή, υπογράμμισε το στοιχείο της αρρενωπότητας στη ζωή της γυναίκας.

Αυτό που απασχολούσε τον Φρόιντ δεν ήταν τόσο να ορίσει την θηλυκότητα, όσο να κατανοήσει πως το μικρό κορίτσι θα βρει το δρόμο του για τον πατέρα και επομένως για την θηλυκότητα. 

Η κλινική μαρτυρία έδειξε στον Φρόιντ ότι το κορίτσι καταπιάνεται από μικρό με την εκπλήρωση μιας διττής αποστολής: να αλλάξει φύλο δηλαδή από αγόρι να γίνει κορίτσι και επίσης να αλλάξει αντικείμενο αγάπης, δηλαδή εκεί που είχε αποκλειστικά συνδεθεί με την μητέρα θα χρειαστεί να στρέψει το ενδιαφέρον της προς τον πατέρα. Το κομβικό σημείο είναι η συναισθηματική κατάσταση κατά την οποία βρίσκεται το κορίτσι, όταν απομακρύνεται από την μητέρα του. Φεύγει από εκείνη με πίκρα και με λίστα παραπόνων. Δεν την προίκισε με το φαλλικό όργανο, δεν την τάισε όσο θα ήθελε, και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, εκτός από την ίδια είναι και η μητέρα της ευνουχισμένη. Με άλλα λόγια, κάτι από τον απόλυτο, μητριαρχικό πρόσωπο που είχε εξέχουσα θέση στην καρδιά της εκπίπτει και για πρώτη φορά τίθεται σε αμφισβήτηση, όπως μας εξηγεί η ψυχαναλύτρια Ροζ-Πολ Βενσιγκερά. Τα περισσότερα κορίτσια βρίσκουν τον δρόμο προς τον πατέρα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως εκεί δεν υπάρχουν άλλου είδους επιπλοκές και η σχέση με την μητέρα στο μέλλον αποκαθίσταται. Θα χρειαστεί να έχουμε υπόψιν ότι όπου υπάρχει μια δυνατή αγάπη μεταξύ κόρης και πατέρα, έχει προηγηθεί σφοδρός δεσμός με την μητέρα.

Επομένως, τα κορίτσια έχουν να τα βγάλουν πέρα από μικρά με δύσκολα πράγματα;

Ακριβώς, διότι βλέπουμε ότι η αμφισεξουαλικότητα και η αμφιθυμία σφραγίζουν το συναισθηματικό ξεκίνημα του κοριτσιού και ότι η θηλυκότητα δεν είναι κάτι που οι γυναίκες έχουν στο τσεπάκι τους. Η Σιμόν ντε Μπωβουάρ συνοψίζει πολύ ωραία την φροϋδική θεωρία με τη φράση της : «δεν γεννιέσαι γυναίκα αλλά γίνεσαι»!

Ποια είναι η συνεισφορά του Λακάν στο γυναικείο ζήτημα;

Ο Λακάν προχωρώντας πέραν του οιδιποδείου, μας επισημαίνει ότι η λέξη η οποία μπορεί να ορίσει τι σημαίνει να είσαι γυναίκα, δεν υπάρχει, γεγονός που παράγει ψυχικές επιπτώσεις, με κυριότερη αυτών το έντονο φλερτ των γυναικών  με το «άνευ ορίων». Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι η αρρενωπότητα είναι συνώνυμη της φαλλικής λειτουργίας. Ο άντρας ακριβώς επειδή καλείται να προστατέψει την ανατομική του περιουσία, έχει πιο ξεκάθαρη σχέση με τα όρια, όπως μας εξηγεί η ψυχαναλύτρια Ντομινίκ Λοράν. Αντιθέτως η γυναίκα, επειδή είναι αντιμέτωπη με την ανυπαρξία της λέξης που θα μπορούσε να προσδιορίσει το είναι της, απαντάει σε αυτήν την έλλειψη με ακρότητες. Π.χ. Δεν υπάρχει φραγμός  στο πόσα ρούχα ή παπούτσια μπορεί να έχει μια γυναίκα, ή σε περιπτώσεις απογοήτευσης στο πεδίο του έρωτα ή της φιλίας, είναι ικανή να βυθίζεται σε μια λύπη δίχως τέλος, χωρίς να πρόκειται απαραίτητα για κλινική κατάσταση μελαγχολίας.

Κάθε γυναίκα έχει αναπόφευκτα την δική της σχέση με μια άμετρη απόλαυση που δεν εγγράφεται στον λόγο και που περιβάλλεται με σιωπή. Στον φόντο της σχέσης μητέρας και κόρης, ο Λακάν τοποθετεί τον όλεθρο. Η κόρη ζητάει από την μητέρα της περισσότερη ουσία και σωματική συνεκτικότητα, την οποία όμως η μητέρα  αδυνατεί να της δώσει, ακριβώς γιατί είναι και η ίδια αντιμέτωπη με την ίδια έλλειψη, στην οποία απάντησε με το δικό της άνευ ορίων. Η εγγύτητα που η κόρη έχει με την σκοτεινή και ανείπωτη απόλαυση της μητέρας της, μπορεί να έχει οδυνηρές συνέπειες για την ίδια και τις επιλογές της.

Θα μπορούσατε να μας δώσετε ένα παράδειγμα, ώστε να κατανοήσουμε τον μητρικό όλεθρο, στον οποίο αναφέρεστε;

Μια περίπτωση που φωτίζει τα παραπάνω είναι η διάσημη καλλιτέχνης Λουίζ Μπουρζουά η οποία μπόρεσε να αποστασιοποιηθεί από τον μητρικό όλεθρο μέσω του έργου της. Η μητέρα της ανέχθηκε τον πολυετή παράλληλο δεσμό του συζύγου της, με την Αγγλίδα γκουβερνάντα της Λουίζ.

Η μη- συμβολοποιημένη απόλαυση της μητέρας της ήταν η άνευ ορίων ανοχή και εν προκειμένω κυριολεκτική σιωπή της στην παράλληλη σχέση του πατέρα της Λουίζ. Το διάσημο έργο της «Maman» είναι μια τεράστια αράχνη που συμβολίζει την ασφάλεια στην μητρική αγκαλιά αλλά και τον κίνδυνο να πιαστεί η κόρη στα δίχτυα μιας ξέφρενης μητρικής απόλαυσης.

Πώς η ψυχανάλυση μπορεί να βοηθήσει τις γυναίκες;

Είτε μητέρα, είτε κόρη, το αίνιγμα της θηλυκότητας οδηγεί την κάθε γυναίκα να κολυμπάει σε αχαρτογράφητα νερά. Σκοπός μιας ανάλυσης είναι η κάθε γυναίκα να ξεμπλεχτεί από τα δίχτυα της απόλαυσης της μητέρας, κατασκευάζοντας την δίκη της απάντηση στο αίνιγμα της θηλυκότητας, υφαίνοντας την δική της επιθυμία και επινοώντας το δικό της στυλ.

* Η Ηρώ Ζουμποπούλου είναι Ψυχαναλύτρια λακανικού προσανατολισμού. Δίνει ομιλίες στην Ελλάδα και το εξωτερικό για την προώθηση της ψυχανάλυσης  στο ευρύ κοινό και αρθρογραφεί στον έντυπο και ηλεκτρονικό Τύπο.