Η πρωτοχρονιά. Μια ημέρα γιορτής αλλά και ευχών για μια καλύτερη συνέχεια για τον καθένα, την οικογένεια αλλά και την πατρίδα. Μια ημέρα απολογισμών και σχεδιασμών, μια ημέρα ελπίδας. 

Η πρώτη ημέρα του χρόνου για τους αρχαίους Έλληνες, που η μέτρησή του συνδυαζόταν με την κίνηση του ήλιου, ήταν η φθινοπωρινή ισημερία στις 21 Σεπτέμβρη ή η 1η Μάρτη, με τον ερχομό της άνοιξης. Τότε ακούγονταν τα «χελιδονίσματα», τα αντίστοιχα με τα σημερινά κάλαντα, το πιο χαρακτηριστικό έθιμο της υποδοχής του καινούργιου χρόνου. Τα παιδιά γύριζαν από σπίτι σε σπίτι, κρατώντας ένα ξύλινο ομοίωμα χελιδονιού και τραγουδούσαν τον ερχομό της άνοιξης και των χελιδονιών.  

Με τη ρωμαιοκρατία, από το 153 π.Χ. τα πράγματα άλλαξαν. Την πρώτη Ιανουαρίου, άρχιζε η θητεία των Ρωμαίων υπάτων και πραιτόρων και αυτή η ημέρα άρχισε να θεωρείται ως αρχή του νέου χρόνου. Με την άνοδο στην εξουσία του Ιουλίου Καίσαρα, το 46 π.Χ., η πρωτοχρονιά καθιερώθηκε ως επίσημη γιορτή. Οι Ρωμαίοι άλλαζαν τον χρόνο με παγανιστικές γιορτές και ανταλλαγές δώρων. Ο Ιούλιος Καίσαρας μαθαίνοντας ότι το ρωμαϊκό ημερολόγιο που στηριζόταν στις θέσεις και την κίνηση της σελήνης, δεν ήταν ακριβές, αποφάσισε να δημιουργήσει ένα καινούργιο. Τη δημιουργία αυτού του καινούργιου ημερολόγιου ανέθεσε στον Έλληνα αστρονόμο, μαθηματικό και φιλόσοφο του πρώτου αιώνα π.Χ., τον Σωσιγένη από την Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Αυτός, το 46 π.Χ., μεταρρύθμισε το ρωμαϊκό ημερολόγιο των 365 ημερών με βάση μετρήσεις από την κίνηση του ήλιου. Προσθέτοντας μια ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, δημιούργησε ένα νέο ημερολόγιο, το Ιουλιανό, όπως ονομάστηκε. Για να εφαρμοστεί, η διάρκεια εκείνου του χρόνου έφτασε τις 445 ημέρες!

Με την επικράτηση του χριστιανισμού, οι γιορτές των Ρωμαίων, ως ειδωλολατρικές, καταργήθηκαν. Οι Χριστιανοί όμως δεν γιόρταζαν την πρωτοχρονιά την 1η αλλά την 6η Ιανουαρίου, που ήταν η βάπτιση του Χριστού. Άλλοτε πάλι η πρωτοχρονιά γιορταζόταν τα Χριστούγεννα ή και κάποιες φορές με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, στις 25 Μαρτίου. Το 354, στα μέσα του 4ου αιώνα, ορίστηκε ότι η γιορτή της Γέννησης του Χριστού ήταν στις 25 Δεκεμβρίου και η 1η Ιανουαρίου καθιερώθηκε ως η πρώτη ημέρα της νέας χρονιάς. 

Το 1582, ο Πάπας Γρηγόριος XIII όρισε ως πρώτη ημέρα του χρόνου την πρώτη Ιανουαρίου. Τότε υπολογίστηκε με μεγαλύτερη ακρίβεια η μετατόπιση της ισημερίας και το ημερολόγιο που ισχύει μέχρι σήμερα, μετονομάστηκε σε Γρηγοριανό. Αυτό πέρασε σταδιακά σε όλες τις χώρες. Στην Ελλάδα, το Νέο Ημερολόγιο έγινε δεκτό την 1η Ιανουαρίου του 1923 και αντικατέστησε νομοθετικά το Ιουλιανό Ημερολόγιο με το Γρηγοριανό. Η κυβέρνηση όρισε ως ημέρα έναρξης της εφαρμογής του, την 16η Φεβρουαρίου 1924. Για να γίνει αυτή η διόρθωση, η 16η Φεβρουαρίου ονομάστηκε 1η Μαρτίου, δηλαδή ουσιαστικά «αφαιρέθηκαν» 13 ημέρες από το έτος 1924. Για να εφαρμοστεί το Νέο Ημερολόγιο, η διάρκεια εκείνου του χρόνου κατέβηκε τις 352 ημέρες! Στις 16 Φεβρουαρίου 1924, το Γρηγοριανό ημερολόγιο εφαρμόστηκε και από την Εκκλησία της Ελλάδος. 

Βέβαια, η εφαρμογή του νέου ημερολογίου ξεσήκωσε αντιδράσεις. Η μοναστική κοινότητα του Αγίου Όρους θεώρησε ότι «η αλλαγή πρόδιδε την πατροπαράδοτη πίστη μας». Οι αντιδράσεις γενικεύτηκαν και δημιουργήθηκε σχίσμα στην Ελληνική Εκκλησία. Το «παλαιό» Ιουλιανό ημερολόγιο ακολουθείται ακόμα και σήμερα από τα Πατριαρχεία  Ιεροσολύμων, Σερβίας και Ρωσίας που δεν έχουν αποδεχθεί την ημερολογιακή μεταρρύθμιση. 

Η Πρωτοχρονιά ήταν και είναι μια ημέρα γιορτής, χαράς, κεφιού αλλά κι αναστοχασμού. Μια Πρωτοχρονιά, γιόρταζε προβληματισμένος κι ο Γεώργιος Σουρής στον «Ρωμηό» του, τον Ιανουάριο του 1887:

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ

Καινούργιος χρόνος!… τί χαρά! τί εὐτυχία πάλι!

ὅλοι βαστοῦνε κάτι τί καὶ εἰς τὰ δυό των χέρια,

ὅλοι χαρούμενοι κτυποῦν στὸν τοῖχο τὸ κεφάλι

καὶ βλέπουν τοὺς λογαρισμοὺς καὶ τὰ παλῃὰ τεφτέρια.

Βλέπω κι’ ὁ δύστυχος ἐγὼ σ’ ἕνα μικρὸ τεφτέρι,

κανεὶς σ’ ἐμένα δὲν χρωστᾷ, σ’ ἄλλους ἐγὼ χρωστῶ,

βλέπω δυὸ ἐπιτύμβια εἰς ἕναν καροτσέρη

καὶ δώδεκα ἐξάστιχα στὸν Ἰησοῦ Χριστό.

[…]

Σφαλῶ καὶ τὰ ντουλάπια μου, σφαλῶ καὶ τὰ τεφτέρια,

φιλῶ καὶ τὴ φαμίλια μου μ’ ἀγάπη καὶ λατρεία

καὶ ψάλλω μ’ ἦχον πλάγιον σταυρώνοντας τὰ χέρια

«Ἅη Βασίλης ἔρχεται ἀπὸ τὴν Καισαρεία».

Την Πρωτοχρονιά του 1896 υποδέχθηκε κι ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης στην εφημερίδα «Ακρόπολις», τρία χρόνια μετά τη χρεωκοπία του Τρικούπη, με σκέψεις αλλά και ευχές: 

«Το εκήρυξεν ο θείος Όμηρος προ ετών τρισχιλίων: Εις οιωνός άριστος!…Αλλά τις έβαλεν εις πράξιν την συμβουλήν του θειοτάτου αρχαίου ποιητού; Εκ της παρούσης ημών γενεάς τις ημύνθη περί πάτρης; Ημύνθησαν περί πάτρης οι άστοργοι πολιτικοί, οι εκ περιτροπής μητρυιοί του ταλαιπώρου ωρφανισμένου Γένους; Άμυνα περί πάτρης δεν είναι αι σπασμωδικαί, κακομελέτητοι και κακοσύντακτοι επιστρατείαι, ουδέ τα σκωριασμένης επιδεικτικότητος θωρηκτά. Άμυνα πετρί πάτρης θα ήτο η ευσυνείδητος λειτουργία των θεσμών, η εθνική αγωγή, η χρηστή διοίκησις, η καταπολέμησις του ξένου υλισμού και του πιθηκισμού, του διαφθείραντος το φρόνημα και εκφυλίσαντος σήμερον το έθνος, και η πρόληψις της χρεωκοπίας.

Τις ημύνθη περί πάτρης;

Και τί πταίει η γλαυξ, η θρηνούσα επί ερειπίων; Πταίουν οι πλάσαντες τα ερείπια. Και τα ερείπια τα έπλασαν οι ανίκανοι κυβερνήται της Ελλάδος. Και σήμερον, νέον έτος έρχεται. Και πάλιν τί χρειάζονται οι οιωνοί; Οιωνοί είναι τα πράγματα. Μόνον ο λαός λέγει. Κάθε πέρσυ και καλλίτερα. Ας ευχηθώμεν το ερχόμενον έτος να μη είναι χειρότερον από το έτος το φεύγον».

Τώρα, όποιος βρει διαφορές ανάμεσα σε αυτά τα κείμενα του προπερασμένου αιώνα και τη σημερινή κατάσταση, κερδίζει ….. «χρυσούν ωρολόγιον, μετά αντιστοίχου καδένας»!

Καλή Χρονιά!

[Στη φωτογραφία: Αναμονή (π. 1895 -1900)

Νικηφόρος Λύτρας (1832 - 1904), Λάδι σε μουσαμά, Εθνική Πινακοθήκη, Κληροδότημα Απόστολου Χατζηαργύρη)]