Τη Δευτέρα 25 Μαΐου, στις 7.30 μ.μ., ο Κόμβος Ιδεών homo universalis διοργανώνει ανοιχτή συζήτηση στην αίθουσα εκδηλώσεων της εφημερίδας «Ελευθερία», στη Γεωργούλη 26. Στην εκδήλωση θα μιλήσουν ο καθηγητής της Ασφαλιστικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και πρώην διοικητής του ΙΚΑ Μιλτιάδης Νεκτάριος και ο δημοσιογράφος Θανάσης Λαγός, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει η Χριστίνα Χρηστίδου.

Με αφορμή αυτή την παρέμβαση, ο καθηγητής Μιλτιάδης Νεκτάριος μιλά στην «Ε"» για τη βαθιά κρίση που απειλεί τη βιωσιμότητα του κοινωνικού κράτους, αναλύει τη διεθνή εμπειρία και προτείνει συγκεκριμένες λύσεις για τη διαμόρφωση ενός νέου παραγωγικού μοντέλου που έχει ανάγκη η Ελλάδα και η Πελοπόννησος.

Κύριε Νεκτάριε, το δημογραφικό και το ασφαλιστικό είναι δύο διαφορετικά προβλήματα ή στην πραγματικότητα οι δύο όψεις της ίδιας κρίσης;

Το δημογραφικό πρόβλημα προηγείται του ασφαλιστικού. Στη δεκαετία του ’70, τα αμερικανικά πανεπιστήμια εντόπισαν, για πρώτη φορά, το επερχόμενο δημογραφικό πρόβλημα και, σε συνδυασμό με την πετρελαιακή κρίση που είχε προκύψει τότε, άρχισαν να επανεξετάζουν όλα τα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης. Δόθηκε προτεραιότητα στα συστήματα συντάξεων διότι αυτά, μέχρι τότε, λειτουργούσαν ως διανεμητικά συστήματα. Οπότε, οι ΗΠΑ ξεκίνησαν τότε (1976) την κεφαλαιοποίηση του συστήματος συντάξεων για να αντιμετωπίσουν το μελλοντικό δημογραφικό πρόβλημα. Διότι πριν το 1970 υπήρχαν 7-10 εργαζόμενοι για κάθε συνταξιούχο, ενώ σήμερα η αναλογία αυτή έχει πέσει δραματικά. 

Πόσο χρόνο έχει ακόμη η Ελλάδα για να αντιμετωπίσει το δημογραφικό πριν οι συνέπειες γίνουν μη αναστρέψιμες;

Ο χρόνος για την Ελλάδα έχει τελειώσει πλέον. Η τελευταία ευκαιρία ήταν το 2018, όταν στο πλαίσιο του 3ου Μνημονίου, το Πανεπιστήμιο Πειραιώς δημοσίευσε μια μελέτη για την Κεφαλαιοποίηση των Επικουρικών Συντάξεων (Μ.Νεκτάριος, Π.Τήνιος, Γ.Συμεωνίδης, Συντάξεις για Νέους, Εκδόσεις Παπαζήση, 2018).  Με βάση την μελέτη αυτή οι μελλοντικοί συνταξιούχοι θα διατηρούσαν τουλάχιστον το σημερινό επίπεδο παροχών και θα λάμβαναν αυξήσεις με βάση την ανάπτυξη της οικονομίας. Ενώ για τους εργαζόμενους προτείνετο  μείωση των ασφαλιστικών εισφορών κατά 30% και συμπλήρωση του Διανεμητικού Συστήματος με ένα Κεφαλαιοποιητικό Πρόγραμμα Ατομικών Λογαριασμών. Η κρατική χρηματοδότηση στο νέο σύστημα συντάξεων θα καθίστατο μηδενική μετά το 2045, ούτως ώστε η χώρα να μπορεί να εξυπηρετήσει τα πρόσθετα τοκοχρεωλύσια του Δημόσιου Χρέους που θα προκύψουν μετά το 2032.  

Εφόσον δεν έγινε ούτε αυτή η μεταρρύθμιση, θα πρέπει να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες μετά το 2032. 

Μπορεί να είναι βιώσιμο ένα ασφαλιστικό σύστημα όταν μειώνονται οι εργαζόμενοι και αυξάνονται οι συνταξιούχοι;

Η μείωση των εργαζόμενων σε σχέση με τους συνταξιούχους αντιμετωπίζεται με τον περιορισμό του Διανεμητικού Συστήματος και την εισαγωγή του Κεφαλαιοποιητικού συστήματος. Αυτό έκαναν όλες οι αναπτυγμένες χώρες στην περίοδο 1990-2000, μετά από διακομματικό διάλογο και συναίνεση. Αυτή την λύση την πρότεινα για πρώτη φορά σε δική μου μελέτη το 1991, ακολούθησε η έκθεση Σπράου το 1996, το νομοσχέδιο Γιαννίτση το 2000. Αλλά δυστυχώς δεν έγινε καμία ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση.  

Εάν είχε υιοθετηθεί η πρόταση που  κάναμε το 2018,  τότε το προτεινόμενο κεφαλαιοποιητικό σύστημα συντάξεων, με εισφορές 6% ετησίως, θα οδηγούσε στην πρώτη δεκαετία σε συσσώρευση αποθεματικών που θα προσέγγιζαν τα 50 δισεκατομμύρια ευρώ, ενώ μέχρι το 2060 θα ανέρχονταν στα 400 δισεκατομμύρια ευρώ. Ως ποσοστό του ΑΕΠ, τα αποθεματικά αυτά θα αντιστοιχούν στο 25% το 2030 και στο 67% το 2060. Στις χώρες της Ευρώπης  που λειτουργούν τέτοια συστήματα συντάξεων, τα μέσα επίπεδα αποθεματικών κινούνται μεταξύ 50% και 120% του ΑΕΠ.  

Τι πρέπει να αλλάξει πρώτο: οι εισφορές, τα όρια ηλικίας, η αγορά εργασίας ή η συνολική αρχιτεκτονική του ασφαλιστικού;

 Το πρόβλημα της γήρανσης του πληθυσμού απαιτεί, όπως προανέφερα, μια συστημική μεταρρύθμιση των συστημάτων συντάξεων, ενώ οι παραμετρικές αλλαγές (όρια ηλικίας, εισφορές, κλπ.) δεν αρκούν, διότι θα πρέπει να λάβουν εξωπραγματικές τιμές.  Επειδή το πολιτικό σύστημα της χώρας στην περίοδο της Μεταπολίτευσης  δεν κατάφερε να βρει μια συναινετική λύση, το αποτέλεσμα ήταν η οικονομική καταστροφή των συνταξιούχων στην περίοδο των Μνημονίων, με  περικοπές των παροχών μεταξύ  10% (στις χαμηλές)  και 50% (στις υψηλές). 

Η αδυναμία επίλυσης του ασφαλιστικού προβλήματος στην περίοδο της Μεταπολίτευσης αποτελεί τον κύριο παράγοντα της οικονομικής καταστροφής της χώρας, με το σύστημα συντάξεων να έχει απορροφήσει περισσότερα από €350 δισεκατομμύρια κρατικής χρηματοδότησης από το 2000 μέχρι σήμερα. Και, βέβαια, η λειτουργία του υφιστάμενου συστήματος συντάξεων, παρ’ όλες τις περικοπές, καθιστά αδύνατη την βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ελληνικής οικονομίας και, σε συνδυασμό με την βαριά φορολογία και την πλήρη έλλειψη επενδύσεων, δημιουργούν ένα περιβάλλον οικονομικής  στασιμότητας στο διηνεκές. 

Οι νέοι εργαζόμενοι μπορούν να περιμένουν αξιοπρεπή σύνταξη ή πρέπει να θεωρούν δεδομένο ότι το κράτος θα καλύπτει μόνο ένα βασικό επίπεδο προστασίας;

Η λειτουργία των συστημάτων συντάξεων επιδρά καθοριστικά στη οργάνωση και λειτουργία της οικονομίας. Οι ασφαλιστικές εισφορές επιβαρύνουν το κόστος εργασίας, ενώ τα αποθεματικά χρηματοδοτούν τις επενδύσεις. Παράλληλα, στα διανεμητικά συστήματα είναι απαραίτητη η συνεχής και αυξανόμενη κρατική χρηματοδότηση. Για παράδειγμα,  το κράτος καταβάλλει κάθε χρόνο περίπου 15 δισεκατομμύρια ευρώ για τις συντάξεις, σε ένα σύνολο παροχών 30 δισεκατομμυρίων ευρώ. 

Σε μια σχετική μελέτη των Ν. Χριστοδουλάκη, Μ. Νεκτάριου, και Χ. Θεοχάρη (Επανεκκίνηση της Ελληνικής Οικονομίας,  ΔΙΑΝΕΟΣΙΣ, 2018), υπολογίστηκε ότι μια μείωση των ασφαλιστικών εισφορών κατά 30%, μια μείωση των φορολογικών συντελεστών στο 20%, και μια ανακατεύθυνση μέρους των ετήσιων πρωτογενών πλεονασμάτων στη διενέργεια μεγάλων επενδύσεων, θα οδηγήσει σε ρυθμούς ανάπτυξης 3,5% - 4%  ετησίως για την περίοδο μέχρι το 2030, η ανεργία θα μειωθεί στο 7,5%, και η σχέση Χρέους/ΑΕΠ θα πέσει κάτω από το 100% πριν το 2030. Αυτή είναι και η μόνη επιλογή που έχει η χώρα για να αποφύγει το μόνιμο οικονομικό τέλμα, όπως προβλέπουν το ΔΝΤ και άλλοι διεθνείς οργανισμοί.  Η εν λόγω μελέτη έγινε ακριβώς για να περιγράψει τις προϋποθέσεις για μια βιώσιμη οικονομία για τις νέες γενιές. Αλλά, όπως προανέφερα, ούτε αυτή η πρόταση υλοποιήθηκε. 

Στη Μεσσηνία, όπου η γήρανση του πληθυσμού, η ερήμωση χωριών και η εποχική εργασία είναι έντονα φαινόμενα, πώς αποτυπώνεται στην πράξη η σύνδεση δημογραφικού και ασφαλιστικού;

 Προφανώς αναφέρεστε στην αγροτική παραγωγή της Μεσσηνίας, αλλά η κατάσταση δεν είναι διαφορετική στην υπόλοιπη Ελλάδα, όπου έχει εγκαταλειφθεί ο πρωτογενής  τομέας.   Στο μεγάλο Συνέδριο του Πανεπιστημίου Πειραιώς για το Δημογραφικό Πρόβλημα και την Γήρανση του Πληθυσμού στην Ελλάδα,  που έγινε τον Νοέμβριο του 2023,  παρουσιάσαμε μια συνολική στρατηγική για την αναδιοργάνωση και ανασυγκρότηση της δομής και λειτουργίας του αγροτικού τομέα της χώρας. Ο στόχος είναι η ανάπτυξη του πρωτογενούς τομέα με βάση τις απαιτήσεις της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης, που θα έχει ως αποτέλεσμα την ένταξη της ελληνικής γεωργίας  στην ομάδα των πιο προωθημένων αγροτικών οικονομιών σε διεθνές επίπεδο. [Κεφάλαιο 9, στο βιβλίο Μ. Νεκτάριου,  «Στρατηγική για την Γήρανση του Πληθυσμού: Ελλάδα 2050», εκδόσεις Παπαζήση, 2023].  

Η Πελοπόννησος μπορεί να αναστρέψει τη δημογραφική της κάμψη με ανάπτυξη, θέσεις εργασίας και υποδομές ή κινδυνεύει να παγιωθεί ως Περιφέρεια ηλικιωμένων και χαμηλών εισοδημάτων;

Η Πελοπόννησος θα έχει την ίδια μοίρα που θα έχει η Ελλάδα. Εάν δεν δημιουργήσουμε ένα νέο οικονομικό μοντέλο, η χώρα και η οικονομία της θα είναι σε ένα συνεχές τέλμα. Ήδη, η Ελλάδα βρίσκεται στην 27η θέση μεταξύ των 27 χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε οποιοδήποτε δείκτη. 

Το ερώτημα που προκύπτει είναι πώς μετά από τόσες θυσίες και τόση προσπάθεια, μετά από 3 Μνημόνια,  δεν μπορούμε να ξεκολλήσουμε από τη φτώχεια. Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι το πολιτικό σύστημα της χώρας δεν έχει επιτύχει μια στοιχειώδη συναίνεση στη δημιουργία ενός Νέου Παραγωγικού Μοντέλου. 

Στην προαναφερόμενη μελέτη για την Γήρανση του Πληθυσμού, παρουσιάσαμε μια συνολική στρατηγική για τo Νέο Οικονομικό Μοντέλο στην Ελλάδα  [Κεφάλαια 7-10]. Προϋπόθεση για την υλοποίηση του νέου οικονομικό μοντέλου είναι μια «αναγκαία συνθήκη» και μια «ικανή συνθήκη». 

Η «αναγκαία συνθήκη» είναι η σαφής διατύπωση του Κεντρικού Στόχου, και η λεπτομερής περιγραφή των πολιτικών υλοποίησης του στόχου. Ο κεντρικός στόχος θα έχει δύο άξονες: (α) την αύξηση των εξαγωγών των διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών και υπηρεσιών και (β) την υποκατάσταση των εισαγωγών. Έχουμε προτείνει την επικέντρωση σε οκτώ τομείς της οικονομίας.

Η «ικανή συνθήκη» είναι μία: η δημιουργία μεγάλων επιχειρήσεων μέσω συγχωνεύσεων και εξαγορών μεσαίων και μικρών επιχειρήσεων καθώς και με την δημιουργία συστάδων επιχειρήσεων (clusters), με στόχο την επίτευξη οικονομιών κλίμακας

Ποιος είναι ο Μιλτιάδης Νεκτάριος

Ο Μιλτιάδης Νεκτάριος είναι καθηγητής της Ασφαλιστικής Επιστήμης στο Τμήμα Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Κατά την περίοδο 2022-2023 διατέλεσε επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας για την εκπόνηση της «Στρατηγικής για τη Γήρανση του Πληθυσμού». 

Διαθέτει μακρά και σημαντική διοικητική εμπειρία στον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα. Έχει διατελέσει διοικητής του ΙΚΑ κατά την περίοδο 1999-2004, καθώς και πρόεδρος της ΑΕΔΑΚ Ασφαλιστικών Οργανισμών (2000-2004). Στον ασφαλιστικό κλάδο κατείχε τη θέση του διευθύνοντος συμβούλου της Εθνικής Ασφαλιστικής (1993-1999) και διατέλεσε πρόεδρος της Ένωσης Ασφαλιστικών Εταιρειών Ελλάδος (1993-1996). Επιπλέον, έχει διατελέσει διευθύνων σύμβουλος της Χρηματιστηριακής Βόρειας Ελλάδος κατά την περίοδο 1991-1993.